Barbara Ehrenreich & Deirdre English
Piše: Mirela Đurić
Istorija žena isceliteljki – Veštice, babice i bolničarke – je prevod naslova i pamfleta koji će uskoro ugledati svetlo dana i kod nas. To je priča o političkim borbama koje su po svom karakteru bile klasne borbe. Borbama vođenim na polju medicine i medicinske nauke, naučne discipline koja je u nastajanju bila jednako opresivna kao i ideologija vladajuće klase čije interese je zastupala. Iz tog razloga ovaj pamfelt iz ’70ih ima relevantnost danas. Prati dve faze preobražavanja zdravstvene nege na kojima počiva današnji zdravstveni sistem:
- progon veštica u srednjevekovnoj Evropi i
- formiranje muške medicinske profesije u devetnaestovekovnoj Americi
Pomama za vešticama javlja se u doba feudalizma i zalazi daleko u doba kapitalizma. Nije bila spontana pojava pokrenuta masovnom neurozom i psihozom seljačkog stanovništva kao što su tvrdili neki od konzervativnih istoričara medicine, već je bila koordinisana kampanja terora i indoktrinacije od strane plemstva i crkvenih vlasti, i pratila je dobro organizovane zakonske procedure. U sprovođenju lova na veštice i pokretanju suđenja nepobitan autoritet bila je sadistička knjiga dvojice inkvizitora, Malleus Maleficarum ili Veštičji čekić objavljena 1484. godine.
“Same razmere lova na veštice ukazuju na to da se radi o čvrsto ustoličenom društvenom fenomenu koji daleko prevazilazi istoriju medicine. Prema mestu i vremenu, najvirulentniji pohodi na veštice povezani su sa periodima velikih društvenih preokreta koji su tresli temelje feudalizma, masovnim seljačkim pobunama i zaverama, začecima kapitalizma i usponom Protestantizma.“ (Ehrenreich, English, Veštice, babice i bolničarke)
Pri istraživanju i pisanju istorije žena kao predstavnica narodne medicine, lekarki koje su svojim uslugama bile na raspolaganju seljaštvu i novonastajućem proletarijatu teško pogođenom siromaštvom i bolestima, jedan od kamena spoticanja jeste činjenica da su autorke ovog pamfleta vešticu morale posmatrati očima njenih progonitelja koji su zabeležili celu priču kao predstavnici obrazovane elite, dok je veštica sama bila neobrazovana ili nepismena. Ipak, krećući se kroz istorijsku građu, kako i Silvia Federiči piše (Kaliban i veštica): “feministkinje su brzo shvatile da stotine hiljada žena nisu mogle biti masakrirane i podvrgnute najokrutnijim mučenjima osim ako nisu predstavljale pretnju za strukture moći”. Iako napisan pre 50 godina, ovaj pamflet predstavlja značajan doprinos osvetljavanju društvenog fenomena koji je doprineo formiranju dubokog “jaz(a) između žena i muškaraca, podučio muškarce da strahuju od moći žena i uništio univerzum praksi, verovanja i društvenih subjekata čije se postojanje nije moglo uskladiti s kapitalističkom radnom disciplinom, čime je bio redefinisan glavni element društvene reprodukcije”. (S. Federiči, Kaliban i veštica)
Zločini za koje su veštice bile optuživane su pokrivali mnoštvo grehova polazeći od seksualnih zločina nad muškarcima, neprokreativne seksualnosti, homoseksualnosti, seksualne vitalnosti, seksualnog rada, poznavanja kontracepcije, praktikovanja abortusa, organizovanog delovanja unutar tajnih društava i obožavanja đavola, zatim posedovanja moći kojima štetno ili lekovito utiču na zdravlje ljudi, za bavljenje akušerstvom itd. U lovu na veštice možemo pronaći korene dominantnih društveno-kulturoloških tabua današnjice i respektivne kriminalizacije.
Knjižica nas vodi kroz postepeni proces uvođenja zakonskih zabrana medicinske prakse svima bez univerzitetskog obrazovanja, a koje su doprinele uspostavljanju medicine kao profesije. Univerziteti su većinom bili zatvoreni za žene, što je ženama onemogućilo školovanje i sticanje dozvola za rad. Time je bio otvoren put “muškoj” medicinskoj profesiji i novom statusu muških lekara koji su razvijali unosan biznis služeći Crkvi i Državi.
Drugi deo pamfleta je preorjentisan na Ameriku i posmatra stvaranje muške medicinske profesije u svetlu uništavanja narodne medicine i progona žena iz oblasti lečenja kroz podelu uloga i stvaranje novih normativnih stereotipa pozivajući se na biološki determinizam. U ovom delu upoznajemo Narodni zdravstveni pokret, koji predstavlja primer i klasne i feminističke borbe. Rođen u radikalnoj konfrontaciji sa medicinskim elitizmom i licenciranim doktorima kao predstvanicima “parazitske, neproduktivne klase”, kroz tekst pratimo kako se iz Narodnog zdravstvenog pokreta izrodilo mnoštvo različitih pristupa lečenju u vidu novootvorenih medicinskih škola koje su mogle pohađati žene, kao i nebelačko stanovništvo. Istovremeni razvoj feminističkog pokreta adresiranjem pitanja zdravlja i pristupačnosti medicinskog obrazovanja za žene učinio ga je srodnim Narodnom zdravstvenom pokretu.
Ovaj deo prati monopolizaciju medicine u rukama muških lekara, uprkos nerazvijenosti tadašnje medicine kao nauke, oslanjajući se isključivo na zakonske regulative i pokroviteljstvo vladajuće klase uz samo-proklamovanu stručnost doktora, bez uporišta u istinskoj zdravstvenoj nezi. Autorke nas upoznaju i sa ženama koje su izmislile bolničku negu u vidu slabo plaćenog kućnog rada, kao posledicom progona koji je obavila viša klasa Viktorijanskih žena. Profil žene kao zdravstvene radnice sveo se na primernost damskog karaktera i nametanje kluturnih vrednosti više klase, ženama radničke klase. Najtingejlska, odnosno nova, bolničarka otelovljavala je duh ženstvenosti definisan seksističkim Viktorijanskim društvom i pozivala se na prirodnost svog poziva poredeći ga sa majčinstvom.
“Doktorska i bolničarska funkcija su se formirale kao komplementarne, a društvo kojim je bolničarstvo definisano kao feminino, bilo je spremno doktorsku funkciju videti kao suštinski ’maskulinu.’… Ovi stereotipi su se pokazali kao gotovo nesalomivi. Današnji predvodnici Američke bolničarske asocijacije insistiraju da bolničarstvo više nije feminino zanimanje, nego rodno neutralna ’profesija’. Mogu zahtevati više muških bolničara kako bi promenili ’sliku’, mogu insistirati da bolničarstvo zahteva gotovo jednako akademsko obrazovanje kao i medicina itd. Međutim poriv za ’profesionalizacijom’ bolničarstva je u najboljem slučaju beg od seksističke realnosti zdravstvenog sistema. A u najgorem slučaju je to sam seksizam koji produbljuje podelu između žena zdravstvenih radnica i podupire hijerarhiju koju kontrolišu muškarci.“(Ehrenreich, English)
Svrha ovog istorijskog pregleda je pružanje uvida na koji način današnji zdravstveni sistem počiva na duboko ukorenjenom seksizmu kao refleksiji društvenog seksizma uopšteno. Uzimajući u obzir poteškoće sa kojima su se autorke u vreme pisanja teksta suočavale kroz izvore i dostupnost literature, relevantnost ovakve rekonstrukcije istorijskih događaja nam danas daje mogućnost prepoznavanja uobičajenih puteva stigmatizacije određenih društvenih grupa kroz kreiranje stereotipa iznova i iznova.
Medicina je tako u rukama belih muškaraca podređenih interesima vladajuće klase, onih koji su se u nastajućoj stratifikaciji američkog društva veoma brzo, veoma mnogo obogatili, mogla postati polje otvoreno za generisanje seksualne politike bolesti i naučno-ideološke patologizacije kroz novoformirane institucije moći, čime autorke nastavljaju da se bave u pamfletu Complaints and Disorders (1973) objavljenom ubrzo nakon Veštica, babica i bolničarki. Oba naslova, danas se predstavljaju kao savremeni klasik.
O autorki:
Mirela Đurić: Burevesnik distro – izdavaštvo i distribucija anarhističke literature od 2009. godine Može se pronaći na anarhističkim sajmovima knjiga i DIY sajmovima nezavisnog izdavaštva u Beogradu i regionu pod banerom: “Nijedna knjiga neće spasiti svet”.